Dziedzictwo zaborów i stan lasów.

Przed rozbiorami lesistość ziem polskich przekraczała 30 %. Rabunkowa eksploatacja prowadzona przez państwa zaborcze oraz zniszczenia I wojny światowej zredukowały ją do ok. 23 %. Zaborcy traktowali lasy jako źródło fiskalnych dochodów; państwa te „wykorzystywały polskie lasy, zarówno państwowe, jak i prywatne, jako źródło funduszy na pokrycie niedoborów ogólnopaństwowych”. W czasie wojny uszkodzono lub zniszczono ponad 242 tys. ha lasów państwowych – prawie 10 % ich powierzchni. 

Na terenach odzyskanych istniały różne systemy prawne. Literatura przedmiotu podkreśla, że w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości leśnictwo bazowało na ustawodawstwie trzech zaborów (pruskim, rosyjskim i austriackim). Brak było operatów, planów i map gospodarczych; część lasów przejęto bez dokumentacji, a dla innych obowiązywały sprzeczne instrukcje. Opracowanie planów urządzenia lasów i ujednolicenie zarządzania wymagało więc kilku lat pracy administracji i kadry leśnej.

Wydarzenia listopadowe 1918 r.

W marcu 1918 r., w okresie istnienia Rady Regencyjnej, w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Koronnych utworzono Wydział Leśny, którego naczelnikiem został Józef Miłobędzki. Kilka miesięcy później powołano Wydział Ochrony Lasów. W literaturze Lasów Państwowych i w publikacji „Znaki czasu” Krzysztofa Fronczaka wskazuje się, że 11 listopada 1918 r. Miłobędzki wraz z grupą leśników, przy asyście wojskowej, przejął siedzibę resortu rolnictwa przy Krakowskim Przedmieściu 69 i biura głównego zarządu lasów w Galerii Luxenburga. Wydarzenie to miało symboliczny charakter – było publicznym sygnałem przejęcia administracji leśnej z rąk okupanta i rozpoczęcia jej polonizacji.

Należy jednak odróżnić ten symboliczny akt od formalnych kroków administracyjnych. Archiwalia i opracowania akademickie wskazują, że dopiero 13 listopada 1918 r. dokonano pierwszego oficjalnego „ułożenia” struktur zarządzania lasami państwowymi. Terenowe lasy podporządkowano Ministerstwu Rolnictwa i Dóbr Koronnych, a wprowadzono system okręgowych zarządów dóbr narodowych, nadleśnictw i leśnictw.

Reakcja leśników i działania odnowieniowe.

Po odzyskaniu niepodległości w lasach panowały dezorganizacja i kradzieże. Władze powołały Urzędy Ochrony Lasów (16 stycznia 1919 r.) odpowiedzialne za nadzór nad lasami niepaństwowymi. Jednocześnie, aby uzupełnić niedobór materiału do odnowień, rozpoczęto masowe zbiory nasion sosny, dębu i świerka. Sejm, mając na uwadze potrzeby odbudowy kraju, zobowiązał lasy państwowe (uchwała z lutego 1919 r.) i później również lasy prywatne (ustawa z lipca 1923 r.) do przekazywania drewna na cele odbudowy. 

Kolejnym problemem był brak kadr; w byłym Królestwie Polskim prawie połowa leśniczych wywodziła się z samouków. W zaborze pruskim w administracji zatrudniano głównie Niemców; w byłym zaborze austriackim sytuacja była lepsza. W latach 1919–1921 powstały uczelnie (np. Wydział Rolno-Leśny Uniwersytetu Poznańskiego) i kursy kształcące polskich leśników.

Znaczenie święta 11 listopada dla leśnictwa.

11 listopada jest dziś uznawany za rocznicę odzyskania niepodległości. W kontekście leśnictwa data ta symbolizuje początek przejmowania administracji leśnej z rąk okupantów i mobilizację środowiska leśników do ochrony i odbudowy zasobów. Symboliczne przejęcie gmachów ministerstwa przez Miłobędzkiego przypomina, że lasy były postrzegane jako element suwerenności państwa. Równocześnie, badania historyczne podkreślają, że rzeczywiste ujednolicanie prawa, odbudowa zniszczonych lasów i tworzenie struktur administracyjnych były procesami wieloletnimi; formalne decyzje zapadały 13 listopada 1918 r., a instytucjonalne podstawy Lasów Państwowych ukształtowały się dopiero kilka lat później.

Warto o tym pamiętać obchodząc Święto Niepodległości: historia lasów pokazuje, że wolność polityczna musi iść w parze z odpowiedzialną gospodarką zasobami naturalnymi. Dzisiejsze Lasy Państwowe wywodzą się z wysiłku leśników z lat 1918–1923, którzy w trudnych warunkach odbudowywali drzewostany, walczyli z rabunkiem i tworzyli podstawy nowoczesnej administracji leśnej.

Literatura:

1. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, 11 listopada. Święto Niepodległości Polski, cilp.lasy.gov.pl
2. Jendrzejewski L. (2022), Zmiany powierzchni lasów w Polsce od XIX wieku do współczesności, IRWiR PAN, Warszawa.
3. Jaszczak R. (2018), Zarządzanie lasami państwowymi u progu II Rzeczypospolitej, Studia i Materiał Ośrodka Kultury Leśnej w Gołuchowie, nr 18.
4. Kowalski M. (2011), Józef Miłobędzki – pierwszy naczelnik polskiej administracji leśnej w 1918 r., Uniwersytet Łódzki.
5. DoRzeczy Historia, 11 listopada 1918 r. – odzyskanie lasów, historia.dorzeczy.pl
6. Wikipedia, Józef Miłobędzki, pl.wikipedia.org/wiki/Józef_Miłobędzki